Jak Kostaryka płaci rolnikom za ochronę lasów

Kostaryka płaci rolnikom za ochronę lasów — nie za ich sadzenie, nie za umiarkowane wycinanie, ale po prostu za pozostawienie drzew w spokoju i pobieranie za to wynagrodzenia, rok po roku. W takim ujęciu brzmi to niemal leniwie. Tymczasem jest to jeden z najcichiej radykalnych pomysłów we współczesnej ochronie przyrody: kraj postanowił, że żywy las naprawdę pracuje — magazynuje węgiel, oczyszcza wodę, daje schronienie dzikim zwierzętom, przechowuje piękno — i że ludzie, do których ten las należy, zasługują na wypłatę za jego utrzymanie przy życiu. Następnie kraj ten dokonał czegoś, czego niemal żadnemu państwu nie udało się dokonać. Odwrócił własne wylesianie.

Od 25% do 60%: las, który powrócił

Cofnijmy się do lat 80. Kostaryka wycinała lasy w jednym z najszybszych temp na Ziemi, głównie pod hodowlę bydła. Zbocza wzgórz, na których jeszcze pokolenie wcześniej rosły lasy mgielne, zamieniły się w otwarte pastwiska pękające w suchym sezonie. W najgorszym momencie, zależnie od tego, jak liczyć i który rok wybrać, pokrywa drzewna spadła do gdzieś między jedną czwartą a dwiema piątymi powierzchni kraju. Zielona pocztówkowa nacja łysiała na papierze.

Potem linia na wykresie zrobiła coś, czego wykresy dotyczące lasów tropikalnych prawie nigdy nie robią. Zawróciła. Dziś około 60% Kostaryki to znów las. Ten jeden zwrot jest powodem, dla którego kraj nieustannie pojawia się na szczytach klimatycznych i wygrał Nagrodę Earthshot w 2021 roku — jest żywym dowodem na to, że trend nie jest prawem natury.

Jest jednak pewna rzecz, przy której warto się zatrzymać. Odtworzony las nie staje się automatycznie lasem żywym. Drzewa mogą wrócić, podczas gdy zwierzęta, owady, cały brzęczący mechanizm prawdziwego ekosystemu pozostają nieobecne. Czy Kostaryka odkupiła las, czy tylko zielone tło — to pytanie przez lata pozostawało bez odpowiedzi. I wrócimy do tego, kto w końcu na nie odpowiedział.

Jeden fundusz: jak Kostaryka płaci rolnikom za ochronę lasów

Mechanizm jest prostszy, niż większość ludzi zakłada, i sprytniejszy. Działa przez jeden ogólnokrajowy fundusz pieniężny zwany FONAFIFO — Narodowy Fundusz Finansowania Leśnictwa. Niemal każdy artykuł na ten temat mówi „rolnicy dostają pieniądze” i na tym poprzestaje. Ciekawa jest instalacja hydrauliczna.

Śledźmy jednego kolona. Kierowca tankuje w San José. Część podatku paliwowego — ustawa przeznacza 3,5% wpływów z paliw kopalnych — trafia do FONAFIFO. Przedsiębiorstwa hydroelektryczne i butelkujące wodę, które są uzależnione od czystych rzek, wpłacają do tego samego funduszu opłatę wodną. Pieniądze docierające do lasu są więc w istocie podatkiem od rzeczy, które go niszczą: spalania paliwa i uszczuplania zlewni. FONAFIFO podpisuje następnie umowę bezpośrednio z właścicielem ziemi i płaci mu za utrzymanie określonego fragmentu lasu w nienaruszonym stanie.

{IMAGE_2}

To cała sztuczka, i jest elegancka: podatek od szkody staje się wynagrodzeniem za troskę, przekazywany przez jeden rozliczalny fundusz. Kraj nie kupuje drzew. Kupuje cztery połączone „usługi środowiskowe”, które stojący las świadczy — magazynowanie węgla, regulację wody, habitat dla bioróżnorodności i piękno krajobrazu — i płaci właścicielowi ziemi jako dostawcy usług.

Co właściwie kupują 64 dolary za hektar — w środku umowy FONAFIFO

Co właściwie podpisuje rolnik? Przy podstawowej ochronie lasu stawka wynosi około 64 dolarów za hektar rocznie. To nie jest fortuna. Na skromnej działce może pokryć podatek od nieruchomości i trochę więcej — ale co ważne, może przesunąć rachunek na niekorzyść piły łańcuchowej. Gdy utrzymanie lasu coś przynosi, a wycinka opłaca się jednorazowym zyskiem z hodowli bydła, stały roczny czek zmienia arytmetykę trudnej decyzji.

Umowy zazwyczaj obejmują od 5 do 16 lat, zależnie od tego, czy celem jest ochrona istniejącego lasu, odtworzenie wyciętych terenów, czy zrównoważone zarządzanie. W zamian za płatności właściciel ziemi zobowiązuje się do ochrony — żadnego wycinania, żadnego niezatwierdzonego pozysku — a państwo zyskuje korzyści z węgla i zlewni. W całym czasie trwania programu to rozwiązanie przeniosło ponad 524 miliony dolarów do ponad 18 000 rodzin i objęło umowami ponad 1,3 miliona hektarów.

Wyobraźmy sobie małorolnego na Półwyspie Nicoya z dwudziestoma hektarami odrastającego lasu. Skupujący bydło proponuje ryczałt za wycinkę. FONAFIFO proponuje skromną roczną płatność za zachowanie lasu. Jedno to pewny ptak w garści, drugie to powolny, niezawodny strumyczek — plus las, który utrzymuje źródła przez cały suchy sezon. Pomnóż ten jeden wybór przez tysiące gospodarstw, a otrzymasz krajowy las powracający jedna umowa na raz.

Test dźwięku z 2026 roku: dowód, że wróciło życie, nie tylko liście

W tym miejscu historia staje się naprawdę nowa — i właśnie tu każdy inny artykuł na ten temat zatrzymuje się przed finałem. Przez dziesięciolecia dowodem sukcesu Kostaryki były zdjęcia z góry: obrazy satelitarne pokazujące zieleń tam, gdzie wcześniej była brunatność. Pokrywa drzewna. Ale pokrywę łatwo sfałszować. Czy odtworzony las naprawdę brzmi jak żywy?

W czerwcu 2026 roku biolog G. Delgado i współpracownicy z Instytutu Biologii Integracyjnej Uniwersytetu w Zurychu opublikowali odpowiedź w czasopiśmie Global Change Biology. Ich zespół przeprowadził badanie biokustyczne na Półwyspie Nicoya — rejestrując 16 658 godzin krajobrazów dźwiękowych w 119 miejscach, od otwartych pastwisk przez lasy odtworzone w ramach PES po stare dojrzałe lasy. Następnie porównali akustyczne odciski palców: świty i zmierzchy z chórami, wielowarstwowe głosy ptaków, żab i owadów, jakie generuje zdrowy las, a czego pastwisko nie potrafi.

Wyniki są uderzające. Lasy, które odrodziły się w ramach programu płatności, zaczęły brzmieć nawet cztery razy bardziej jak dojrzały las niż jak pastwisko, które zastąpiły, a nakładanie się chórów o zmierzchu przekroczyło 0,90 w stosunku do referencyjnych stanowisk starego lasu. W prostych słowach: wróciło życie, nie tylko liście. Jest to, o ile ktokolwiek opublikował, pierwszy akustyczny dowód, że PES odtworzył bioróżnorodność, a nie tylko koronę drzew — najważniejsza rzecz, jaką należy wiedzieć o programie, a ma zaledwie jeden sezon.

Niewygodne pytanie: czy płaciliśmy za lasy, które i tak były bezpieczne?

Dobra historia zasługuje na trudne pytanie, a to jest pytanie prawdziwe. Ekonomiści nazywają to „addycjonalnością”. Jeśli płacisz rolnikowi za ochronę lasu, którego i tak nikt by nie wyciął — stromej, odległej działki bez drogi i bez nabywcy — wydałeś publiczne pieniądze i nic nie zmieniłeś. Las i tak by przeżył. Kupiłeś wynik, który już miałeś.

Badania prowadzone przez Arturo Sáncheza-Azofeifę i innych, wraz z analizami efektywności centrum badań rolniczych CIRAD, poruszały właśnie ten punkt w literaturze recenzowanej. Znaczna część wczesnych płatności PES, twierdzą krytycy, mogła trafić do gruntów, którym zagrożenie wylesianiem było niewielkie. Jest też drugi, bardziej drażliwy problem: dostęp. Podpisanie umowy z FONAFIFO wymaga formalnego tytułu własności ziemi i stosownych dokumentów, co po cichu faworyzowało bogatszych właścicieli z tytułami kosztem małorolnych i społeczności rdzennych, które często najbardziej potrzebowały dochodu.

Nic z tego nie wymazuje lasu, który powrócił — zapis satelitarny, a teraz i krajobraz dźwiękowy, są prawdziwe. Ale kraj, który opowiada tylko pochlebną połowę własnej historii, sprzedaje broszurę, a nie relacjonuje wynik. Uczciwy werdykt brzmi: PES zadziałał i był niedoskonały, a własne agencje Kostaryki spędziły lata na precyzyjniejszym kierowaniu płatności do miejsc i ludzi, dla których faktycznie zmieniają one wynik.

Czy twój kraj mógłby to skopiować? Ukryte warunki wstępne

To pytanie, które czytelnicy zadają jako pierwsze, a artykuły odpowiadają jako ostatnie: czy każdy może po prostu zrobić to, co zrobiła Kostaryka? Skopiować podatek paliwowy, założyć fundusz, wypisać czeki?

Częściowo. Ale mechanizm opierał się na warunkach wstępnych, które łatwo przeoczyć. Kostaryka zniosła stałą armię w 1948 roku — a pieniądze, które wiele narodów wlewa w obronność, mogły zamiast tego płynąć do szkół, zdrowia i wreszcie środowiska. Miała stabilną, nieprzerywaną demokrację, dzięki czemu program rozpoczęty w 1997 roku mógł przetrwać kolejne rządy, zamiast umrzeć razem z następną administracją. I co kluczowe, podatek paliwowy już istniał i można było z niego czerpać. Nie można przeznaczyć 3,5% z wpływów, które nie istnieją.

A więc schemat płatności jest eksportowalny; fundament pod nim jest trudniejszy do przeniesienia. Kraj bez bezpiecznych tytułów własności ziemi, trwałych instytucji czy istniejącej bazy przychodów, z której można czerpać, może przyjąć plan FONAFIFO i nadal patrzeć, jak staje w miejscu. To, bardziej niż stawka płatności, jest prawdziwą lekcją — i powodem, dla którego „po prostu płać rolnikom” okazało się o wiele łatwiejsze do podziwiania niż do powtórzenia.

Co dalej: PES 2.0 i paradoks paliw kopalnych

W maszynę wbudowany jest paradoks. Program, który odradza lasy Kostaryki, jest finansowany w dużej mierze przez opodatkowanie paliw kopalnych, od których kraj stara się odchodzić. W miarę jak kraj dekarbonizuje się — gdy przez dystrybutory przepływa coraz mniej litrów benzyny — sam strumień przychodów, który płaci rolnikom za utrzymanie drzew, zaczyna się kurczyć. Sukces, poprowadzony wystarczająco daleko, zagłodzi własne finansowanie.

To napięcie napędza obecną debatę wokół tego, co często nazywa się „PES 2.0″, i propozycji szerszego Funduszu Kapitału Naturalnego — sposobów na dywersyfikację funduszu poza malejący podatek paliwowy, czerpiących z rynków węglowych i nowych form finansowania, by płatności przeżyły dystrybutory. W 2022 roku Bank Światowy odnotował opłacalność programu, a Kostaryka otrzymała swoją pierwszą płatność opartą na wynikach w ramach Forest Carbon Partnership Facility — wskazówkę, skąd mogą pochodzić pieniądze przyszłości. Jak zielony program utrzymuje się sam, gdy brudne paliwo, które opodatkował, znika — to pytanie, którego Kostaryka nie rozwiązała w pełni, a na które każdy kraj pragnący ją naśladować będzie musiał w końcu odpowiedzieć.

Często zadawane pytania

Ile dostają kostarykańscy rolnicy za ochronę lasów?
Za podstawową ochronę stawka wynosiła około 64 dolarów za hektar rocznie, wypłacana przez fundusz FONAFIFO w ramach umów trwających zazwyczaj od 5 do 16 lat. Stawki różnią się w zależności od działalności — ochrony, zalesienia lub zrównoważonego zarządzania — a program wypłacił łącznie ponad 524 miliony dolarów.

Jak finansowany jest program?
Głównie przez podatek w wysokości 3,5% od paliw kopalnych, uzupełniany opłatą wodną od użytkowników takich jak przedsiębiorstwa hydroelektryczne i butelkujące wodę. Pieniądze trafiają do jednego ogólnokrajowego funduszu, FONAFIFO, który zawiera umowy bezpośrednio z właścicielami ziemi — podatek od szkód środowiskowych zamieniony w płatności za troskę o środowisko.

Czy Kostaryka naprawdę odwróciła trend wylesiania?
Tak. Pokrywa leśna spadła do mniej więcej 25–40% w latach 80. i odzyskała poziom około 60% dziś, czyniąc Kostarykę pierwszym tropikalnym krajem, który odwrócił ten trend. Badanie krajobrazów dźwiękowych przeprowadzone przez Uniwersytet w Zurychu w 2026 roku poszło dalej, pokazując, że odtworzone lasy brzmią teraz blisko dojrzałego lasu — dowód, że wróciła dzika przyroda, a nie tylko pokrywa drzewna.

Czy inne kraje mogą skopiować program PES?
Mechanizm płatności można skopiować, ale opierał się na warunkach wstępnych, których wielu krajom brakuje: bezpiecznych tytułach własności ziemi, stabilnej, długotrwałej demokracji i istniejącym podatku paliwowym, z którego można czerpać przychody. Bez tych fundamentów sam plan skłania się ku zamarciu.

Źródła i uwagi

• Delgado, G. i in., Instytut Biologii Integracyjnej, Uniwersytet w Zurychu — badanie biokustyczne odtwarzania lasów PES, Global Change Biology (2026), 119 stanowisk i 16 658 godzin nagrań na Półwyspie Nicoya.
• FONAFIFO (Narodowy Fundusz Finansowania Leśnictwa) i UNFCCC Momentum for Change — dane programu Płatności za Usługi Środowiskowe Kostaryki.
• Bank Światowy (2022) — sprawozdanie dotyczące wyników ochrony lasów Kostaryki i jej pierwszej płatności w ramach Forest Carbon Partnership Facility.
• Recenzowane krytyki addycjonalności i dostępu, w tym prace prowadzone przez Arturo Sáncheza-Azofeifę i analizy efektywności CIRAD, w literaturze z zakresu ekonomii ekologicznej.
• Nagroda Earthshot (2021) — uznanie osiągnięć Kostaryki w zakresie odtwarzania lasów.

Odpowiedź Kostaryki na płonącą planetę okazała się niemal łagodna: zdecyduj, że stojący las jest warty zapłaty, a następnie faktycznie zapłać. Lasy wróciły, a w 2026 roku w końcu je usłyszeliśmy. Pytanie, na które kraj nie odpowiedział — i na które teraz się śpieszy — brzmi: jak płacić za drzewa, gdy podatek paliwowy, który je finansował, zaniknie.

Ilustracje są generowane przez sztuczną inteligencję. Artykuł sprawdzony pod kątem faktów i redagowany przez człowieka. Nasze standardy redakcyjne.