Niezatopialny Sam, kot okrętowy: co mówią dowody

Każda wersja historii kota okrętowego Niezatopialnego Sama brzmi tak samo: czarno-biały kocur płynie na pancerniku Bismarck, zostaje wyłowiony z Atlantyku przez brytyjski niszczyciel, przeżywa również ten niszczyciel, a sześć miesięcy później schodzi z tonącego lotniskowca — trzy okręty wojenne, trzy zatopienia, jeden niewzruszony kot. To jedna z najbardziej ukochanych historii o zwierzętach z czasów II wojny światowej. Dziwniejsza prawda jest taka, że legendę można obserwować, jak powstaje w czasie rzeczywistym, w gazetach z końca 1941 roku — a jeden z trzech okrętów dołącza do tej historii dopiero trzy tygodnie po faktach.

Czarno-biały kot w umaszczeniu tuxedo, przycupnięty na unoszącej się drewnianej desce na szarej fali Atlantyku, przemoczony i czujny

Key Facts

  • Bismarck zatonął 27 maja 1941 roku; z około 2200 osób na pokładzie przeżyło jedynie około 114.
  • Niszczyciel HMS Cossack został storpedowany i zatonął wraz z 159 członkami załogi, pięć miesięcy po Bismarcku.
  • Najstarszy znany raport prasowy — depesza Reutera z 18 listopada 1941 roku — podawał, że kot “stracił dwa z dziewięciu żywotów”, nie trzy.
  • Twierdzenie, że kot był na pokładzie Cossacka podczas jego zatonięcia, pojawiło się po raz pierwszy 9 grudnia 1941 roku w Belfast Telegraph i Londonderry Sentinel.
  • HMS Ark Royal wracał z operacji Perpetual (dostawa samolotów na Maltę), gdy został trafiony jedną torpedą wystrzeloną z U-81 pod komendą Friedricha Guggenbergera.

In short: Legenda Niezatopialnego Sama twierdzi, że kot przetrwał zatonięcie Bismarcka, HMS Cossack i HMS Ark Royal w 1941 roku. Najwcześniejsze doniesienia prasowe z listopada 1941 mówiły jednak o kocie, który “stracił dwa z dziewięciu żywotów” — trzeci epizod z Cossackiem dopisano do historii dopiero trzy tygodnie później, w grudniu 1941 roku.

Twierdzenie: trzy okręty, sześć miesięcy, jeden kot

Niezatopialny Sam, kot okrętowy: co mówią dowody

Tak brzmi wersja, którą powtarza prawie każde źródło. Niemiecki marynarz przemyca kota o umaszczeniu tuxedo na pokład pancernika Bismarck, zanim ten wypływa z Bałtyku w maju 1941 roku. 27 maja, po trwającej kilka dni bitwie na północnym Atlantyku, Bismarck idzie na dno. Z około 2200 ludzi na pokładzie przeżywa tylko około 114 — a wśród unoszących się na wodzie resztek brytyjscy marynarze zauważają kota na drewnianej desce i wyciągają go na pokład.

Nazywają go Oscar — od flagi sygnałowej litery O, oznaczającej człowieka w wodzie. Statkiem, który go uratował, jest według tej historii niszczyciel typu Tribal, HMS Cossack. Pięć miesięcy później Cossack zostaje storpedowany na zachód od Gibraltaru i tonie wraz z 159 członkami załogi. Oscar przeżywa po raz kolejny. Przeniesiony na lotniskowiec HMS Ark Royal, trafia do wody po raz trzeci 13 listopada 1941 roku, odnaleziony „wściekły, ale całkowicie nieuszkodzony” na kolejnej desce, i otrzymuje nowe imię: Niezatopialny Sam.

Po przejściu na emeryturę kończy swoje dni w domu dla marynarzy w Belfaście i umiera w 1955 roku. Pastelowy portret czarno-białego kota siedzącego na wraku wisi w National Maritime Museum w Greenwich, skatalogowany jako Oscar, kot z niemieckiego pancernika Bismarck.

Piękna historia. Sprawdźmy ją teraz krok po kroku.

Czy HMS Cossack naprawdę wyłowił go z wraku Bismarcka?

W tym miejscu historia zderza się z dokumentacją operacyjną — i przegrywa. W nocy z 26 na 27 maja 1941 roku Cossack był jednym z pięciu niszczycieli pod komendą kapitana Philipa Viana, które odłączyły się od konwoju wojskowego, by śledzić Bismarcka. Jej wojna to atak torpedowy na wzburzonym morzu w ciemności — żadna z torped nie trafiła, choć niemieccy artylerzyści przez to nie zmrużyli oka. Jeden z pocisków Bismarcka strzaskał jej antenę.

Gdy Bismarck ostatecznie zatonął następnego ranka, ludzi z wody wyciągały krążownik ciężki HMS Dorsetshire, który zabrał na pokład około 85 rozbitków, oraz niszczyciel HMS Maori, który zabrał około 25. Oba okręty przerwały akcję nagle na alarm o obecności okrętu podwodnego i pozostawiły setki ludzi w wodzie — decyzja, która wciąż prześladuje relacje z tej bitwy. Trzech kolejnych Niemców odnalazł później U-74, a dwóch statek pogodowy Sachsenwald.

{IMAGE_2}

Nie ma żadnego zapisu, by Cossack kogokolwiek uratował. Odrzuć zdjęcia i kolejne przeróbki tej historii, a epizod z Cossackiem okazuje się najsłabszym ogniwem całej opowieści — jedynym rozdziałem bez ratunku w dokumentacji operacyjnej i bez współczesnego doniesienia, które by go potwierdzało.

Jest też drugi problem, dotyczący strony Bismarcka. Ludovic Kennedy, szkocki dziennikarz i prezenter, był na pokładzie HMS Tartar podczas pościgu — ta sama flotylla niszczycieli, ta sama mroźna noc — a jego książka Pursuit z 1974 roku wciąż pozostaje jedną ze standardowych angielskich relacji, oparta na wywiadach z rozbitkami. Nie pada w niej ani słowo o kocie. Royal Museums Greenwich, właściciel obrazu, mówi to otwarcie we własnym katalogu: pochodzenie Oscara z Bismarcka pozostaje niepewne, ponieważ żadna relacja rozbitka nie umieszcza go na pokładzie, a w dodatku istnieją dwa niezgodne ze sobą zdjęcia „Oscara”.

Co naprawdę pisały gazety w 1941 roku — i kiedy

Oto rzecz, której nikt inny nie przedstawia: ślad prasowy, czytany po kolei, jest najbardziej użytecznym dowodem, jaki mamy. Ułóż te doniesienia jedno przy drugim, i legenda przestaje wyglądać jak jedno zdarzenie, a zaczyna wyglądać jak historia, do której ciągle coś dopisywano.

Data, 1941–42 Doniesienie Co twierdzi
18 lis 1941 Depesza Reutera z Gibraltaru Czarny kot, „Oscar”, znaleziony na desce po zatonięciu Ark Royal; wcześniej maskotka na pokładzie Bismarcka; uratowany przez Cossacka; „stracił dwa z dziewięciu żywotów”
25 lis 1941 Yorkshire Post and Leeds Mercury Bosman twierdzi, że uratowano „oba okrętowe koty” — Oscara, „wcześniej maskotkę załogi Bismarcka“, oraz drugiego zwanego Parry
9 gru 1941 Belfast Telegraph; Londonderry Sentinel Oscar przekazany do Derry Sailor’s Rest — i, po raz pierwszy, mówi się, że był na pokładzie Cossacka w chwili jego zatonięcia
5 lut 1942 Londonderry Sentinel Margaret Hill, kierowniczka ośrodka, planuje zabrać Oscara do Ameryki po wojnie
10 mar 1942 Londonderry Sentinel Oscar występuje w Armed Forces Radio z Derry i „daje się usłyszeć milionom”

Spójrz jeszcze raz na pierwszy wiersz. W najwcześniejszej depeszy Cossack jest wybawcą, nie ofiarą — a rozliczenie mówi o dwóch straconych żywotach, nie trzech. Trzecie zatopienie pojawia się po raz pierwszy 9 grudnia, w lokalnych gazetach z Irlandii Północnej, trzy tygodnie po zatonięciu lotniskowca i sześć tygodni po utracie samego Cossacka.

Trzy tygodnie. Tyle wystarczyło, by legenda urosła o trzeci okręt.

Dlaczego więc wersja z trzema okrętami dominuje we wszystkich współczesnych opowieściach? Bo dopełnia kształt dobrej historii. Dwa zatopienia to szczęście; trzy to przeznaczenie, a przeznaczenie jest tym, co powtarza się w kolejnych przedrukach.

Ark Royal: jedyny epizod, który się broni

Choć może to zabrzmieć dziwnie, najbardziej znana część tej historii jest też najlepiej udokumentowana. HMS Ark Royal wracał z operacji Perpetual, misji dostarczenia samolotów na Maltę, gdy U-81 pod komendą Friedricha Guggenbergera trafił jedną torpedą w jego prawą burtę po południu 13 listopada 1941 roku. Okręt przechylił się, został wzięty na wlok i wywrócił się w pierwszych godzinach 14 listopada, jakieś trzydzieści mil od Gibraltaru.

Z około 1500 ludzi na pokładzie zginął dokładnie jeden: starszy marynarz Edward Mitchell, 44 lata, zabity w wybuchu. Wszyscy inni ocaleli. W kolejnych dniach marynarze w Gibraltarze mówili dziennikarzom o kocie imieniem Oscar, który wyszedł z wody wraz z nimi, i to oni sami, już wtedy, twierdzili, że był to kot z Bismarcka.

To jest uczciwe jądro całej sprawy. Udokumentowane jest nie to, że kot z niemieckiego pancernika przetrwał trzy zatopienia, lecz to, że w listopadzie 1941 roku brytyjscy marynarze, którzy właśnie stracili swój lotniskowiec, wierzyli, że kot dzielący z nimi łódź ratunkową przybył z Bismarcka. To są bardzo różne twierdzenia, a ich pomylenie jest sposobem, w jaki marynarska gawęda stała się faktem historycznym.

Rozdział z Derry, o którym nikt nie mówi

Okazuje się, że najlepiej udokumentowany fragment całej tej sagi rozgrywa się na suchym lądzie. Większość artykułów przeskakuje z Gibraltaru prosto do „domu dla marynarzy w Belfaście, zmarł w 1955 roku”, pomijając jedyny rozdział z datowanym śladem papierowym.

Na początku grudnia 1941 roku Oscar został zabrany do Derry Sailor’s Rest — Londonderry było wówczas kluczową bazą eskortową Western Approaches, zatłoczoną załogami Royal Navy i kanadyjskimi — i przekazany jej kierowniczce, Margaret Hill, pochodzącej z Enniscorthy. Do lutego 1942 roku Londonderry Sentinel donosił, że Hill, nowo poślubiona amerykańskiemu technikowi, zamierza zabrać kota do Ameryki po zakończeniu wojny. W marcu zaniesiono go do studia i nadano w Armed Forces Radio z Derry.

Kot z występem radiowym. Niezależnie od tego, co jeszcze jest niepewne, Oscar był prawdziwym zwierzęciem z prawdziwym adresem i udokumentowaną sławą — i to właśnie, a nie Bismarck, jest tą częścią historii, na której historyk może się oprzeć.

To, co dzieje się dalej, jest skąpo udokumentowane. Plan z Ameryką widocznie nie doszedł do skutku; zapisy wracają do kota dożywającego swoich dni w domu dla marynarzy w Belfaście i umierającego w 1955 roku, co dawałoby mu piętnaście lub więcej lat. Trzynaście lat pomiędzy tymi wydarzeniami to, jeśli wierzyć opublikowanym źródłom, biała karta. Lepiej powiedzieć to wprost, niż to zamazywać: nikt nie przedstawił nieprzerwanego łańcucha dowodów prowadzącego od Derry Sailor’s Rest do tego łoża śmierci w Belfaście.

Dwa koty, jedna legenda: problem ze zdjęciem

Wyszukaj Niezatopialnego Sama i natrafisz na zdjęcie zgrabnego czarno-białego kota trzymanego przez marynarza. To niemal zawsze Simon — zupełnie inny kot, i to naprawdę odznaczony.

Simon służył na pokładzie slupu Royal Navy HMS Amethyst od 1947 roku. Gdy w kwietniu 1949 roku okręt został ostrzelany na rzece Jangcy i uwięziony tam na 101 dni, Simon otrzymał cztery odłamki, wyzdrowiał w izbie chorych, wrócił do zabijania szczurów zagrażających zapasom żywności uwięzionej załogi i stał się symbolem morale okrętu. Otrzymał Medal Dickina od organizacji PDSA — wciąż jedyny kot, który go kiedykolwiek dostał — i zmarł na skutek powikłań po ranach 28 listopada 1949 roku, zanim medal mógł zostać mu wręczony. Został pochowany z honorami na cmentarzu dla zwierząt Ilford we wschodnim Londynie.

W obiegu krąży też trzecie zdjęcie, podpisane jako Sam na pokładzie okrętu wojennego, na którym kot jest pręgowany — co jest w zasadzie sprzeczne z każdym pisanym opisem czarno-białego kocura z białym pyszczkiem i białą łatą na klatce piersiowej. Jedno z dwóch zdjęć opisanych jako „Oscar” musi być błędne, i sam katalog muzeum to przyznaje (co jest więcej, niż udaje się większości powtórzonych wersji tej historii).

Mity a fakty

Cztery twierdzenia i to, co naprawdę potwierdzają dowody.

Mit: HMS Cossack uratował kota z wraku Bismarcka.
Dowody: Cossack spędził tę noc na nieudanych atakach torpedowych i nie ma żadnego zapisu, że wyłowił rozbitków. Ludzi z wody wyciągnęły Dorsetshire i Maori, które następnie wycofały się na alarm o okręcie podwodnym.

Mit: Przetrwał trzy zatopienia — Bismarcka, Cossacka i Ark Royal.
Dowody: Najwcześniejsze doniesienie, depesza Reutera z 18 listopada 1941 roku, przypisuje mu utratę dwóch z dziewięciu żywotów. Zatopienie Cossacka zostaje przypisane do jego historii po raz pierwszy 9 grudnia 1941 roku.

Mit: Słynne zdjęcie marynarza trzymającego kota pokazuje Niezatopialnego Sama.
Dowody: To niemal zawsze Simon z HMS Amethyst, laureat Medalu Dickina z 1949 roku — inny kot, inna wojna, inny ocean.

Mit: Cała ta historia jest wymysłem.
Dowody: Nie. Kot imieniem Oscar pojawia się w prasie gibraltarskiej w ciągu kilku dni od utraty Ark Royal, zostaje wymieniony razem z drugim okrętowym kotem przez bosmana w Yorkshire Post, zostaje przekazany nazwanej z imienia kierowniczce w nazwanej z nazwy instytucji w Derry i do marca 1942 roku występuje w radiu. On istniał. To jego życiorys napuchł.

Czy kot okrętowy Niezatopialny Sam naprawdę istniał?

Tak — i ta odpowiedź jest ciekawsza niż sama legenda czy jej obalenie. Prawdziwe zwierzę wyszło z Atlantyku wraz z rozbitkami z HMS Ark Royal w listopadzie 1941 roku, nazwane Oscarem przez marynarzy, którzy wierzyli, że należał kiedyś do załogi Bismarcka, i kilka miesięcy później było wciąż żywe i lokalnie znane w Irlandii Północnej. Każdy z tych elementów jest potwierdzony na piśmie z tamtego okresu.

Nie można jednak zweryfikować tej części, która go uczyniła sławnym. Żaden rozbitek z Bismarcka go nie opisuje. Nie figuruje w żadnym spisie załogi. Utrata samego Cossacka została przylutowana do jego biografii tygodnie po wydarzeniach przez gazety setki mil od Gibraltaru. Najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie to nie oszustwo, lecz coś znacznie bardziej zwyczajne: okręty wojenne jako rzecz oczywistą zabierały na pokład koty, marynarze opowiadali o nich historie, a dobra historia, podróżując przez depeszę, dobiera sobie bagaż w każdym porcie.

Sama tradycja nie przetrwała dużo dłużej niż sam Sam. Royal Navy usunęła koty i inne zwierzęta domowe z okrętów pływających w 1975 roku z powodów higienicznych, kończąc praktykę sięgającą tysięcy lat — dlatego żaden współczesny odpowiednik Oscara nigdy nie zostanie wyłowiony z deski.

Najważniejsze: Oscar był prawdziwy, jego uratowanie z Ark Royal potwierdzają współczesne doniesienia prasowe, a jego życie w Derry w czasie wojny jest najlepiej udokumentowanym rozdziałem całej historii. Wersja z trzema zatopieniami jest w przeciwieństwie do tego narastającym nagromadzeniem — epizod z Cossackiem pojawia się dopiero trzy tygodnie po fakcie, a związek z Bismarckiem opiera się na tym, co powiedzieli marynarze, a nie na żadnym zapisie obecności kota na pokładzie.

Źródła i uwagi

  • Royal Museums Greenwich / National Maritime Museum — pastelowy portret Oscara autorstwa Georginy Shaw-Baker, z własnym zastrzeżeniem muzeum dotyczącym jego pochodzenia z Bismarcka
  • Ludovic Kennedy, Pursuit: The Chase and Sinking of the Bismarck (1974) — standardowa angielska relacja z tej akcji, napisana przez jej uczestnika
  • Współczesna prasa, 1941–42: Reuters (Gibraltar), Yorkshire Post and Leeds Mercury, Belfast Telegraph, Londonderry Sentinel
  • Val Lewis, Ships’ Cats in War and Peace — egzemplarz znajduje się w zbiorach Imperial War Museum
  • Dokumentacja operacyjna Royal Navy dotycząca HMS Cossack, HMS Ark Royal i ostatniej bitwy Bismarcka; dokumentacja PDSA dotycząca Medalu Dickina dla Simona

Gdzieś w kolekcji w Greenwich czarno-biały kot siedzi na desce, uwieczniony pastelami, opisany z pewnością, której samo muzeum już nie podziela. Taki jest prawdziwy kształt Niezatopialnego Sama: nie oszustwo, nie cud, lecz zwyczajny kot okrętowy, który wyszedł z jednej katastrofy i wkroczył do historii, która rosła dalej bez niego.

Frequently Asked Questions

Q: Czy HMS Cossack naprawdę uratował kota z wraku Bismarcka?

Nie ma żadnego zapisu operacyjnego potwierdzającego, że Cossack kogokolwiek uratował z wody po zatonięciu Bismarcka. Ludzi wyciągały z wody HMS Dorsetshire (około 85 rozbitków) i HMS Maori (około 25), a obie jednostki przerwały akcję na alarm o okręcie podwodnym. Epizod z Cossackiem uznaje się za najsłabsze ogniwo całej legendy.

Q: Ile osób przeżyło zatonięcie Bismarcka?

Z około 2200 ludzi na pokładzie Bismarcka przeżyło jedynie około 114, gdy pancernik zatonął 27 maja 1941 roku po kilkudniowej bitwie na północnym Atlantyku. Większość załogi zginęła na pokładzie lub w wodzie, gdy akcję ratunkową przerwano z powodu alarmu o okręcie podwodnym.

Q: Kiedy po raz pierwszy pojawiła się wersja z trzema okrętami?

Twierdzenie, że kot był także na pokładzie HMS Cossack w chwili jego zatonięcia, pojawiło się po raz pierwszy 9 grudnia 1941 roku w Belfast Telegraph i Londonderry Sentinel — trzy tygodnie po zatonięciu lotniskowca Ark Royal i sześć tygodni po utracie samego Cossacka, według zapisów prasowych z tamtego okresu.

Q: Co podawał najwcześniejszy raport prasowy o kocie Oscarze?

Depesza Reutera z Gibraltaru z 18 listopada 1941 roku podawała, że czarny kot “Oscar” został znaleziony na desce po zatonięciu Ark Royal, że wcześniej był maskotką na Bismarcku, że uratował go Cossack, oraz że “stracił dwa z dziewięciu żywotów” — nie trzy, jak w późniejszych wersjach legendy.


Ilustracje wygenerowane przez AI. Artykuł zweryfikowany faktograficznie i zredagowany przez człowieka. Nasze standardy redakcyjne.

Comments are closed.